زيارتگاهي به قدمت 12 قرن شهر مشهد با شهادت امام رضا (ع) در خاك توس و دهكده‌ سناباد پايه‌گذاري شد و از آن زمان يعني از سال 203 هجري قمري اين منطقه به مشهد توس و مشهدالرضا اشهرت يافت. هنگامي كه در تمام خراسان در زمان حكومت امويان مردم به رهبري "ابومسلم خراساني" سردار شجاع ايراني قيام ضد اموي راشروع كردند، سناباد در كنار شهر نوغان روستايي بيش نبود. در اوج حكومت عباسيان وقتي هارون الرشيد به خراسان آمد تا آتش شورش راخاموش سازد در اينجا درگذشت و فرزند نيمه ايراني وي به خلافت برگزيده شد. زماني كه حضرت رضا (ع) در ادامه همان مبارزه ضد خلافت و شيعه خواهي به خراسان آمد با وجود شهادت آن حضرت برگ زريني در تاريخ اين خطه رقم خورد و بدين سان سناباد شهري با اهميت شد كه اقتدار سياسي و رونق اقتصادي را به دنبال داشت . حضرت پيش از سفرمرو در بقعه هاروني با دست ، محلي را خط كشيده و فرمودند: اينجا محل دفن من است. از آن تاريخ، آرام آرام گروه‌هايي در اطراف مقبره امام رضا(ع) معتكف شدند و در قرن چهارم قلعه‌ بسيار محكمي‌در اطراف مقبره امام ايجاد شد. در قرن هشتم، مشهد شهري كاملا بزرگ و آباد شد و بر اثر توجه ثروتمندان شيعه، آباداني و رونق آن فزوني يافت. در مدت دوازده قرن كه از تاريخ خاكسپاري امام رضا(ع) مي‌گذرد مشهد نيز مانند ديگر نواحي ايران عموما در معرض تاخت و تازهاي بسيار بوده و از نظر ويژگي‌هاي مذهبي- فرهنگي فراز و فرودهاي خاص خود را نيز داشته است. اين شهر گرچه بر اثر حملات و هجوم‌هاي مكرر، گاه تا مرز ويراني كامل نيز سقوط كرده اما به بركت بارگاه امام در كمترين زمان بازسازي و آباد شد،تا جايي كه اكنون از بزرگترين شهرهاي مذهبي جهان به شمار مي‌آيد. حرم مطهر رضوي چگونه ساخته شد؟ دارالاماره يا باغ حميد بن قحطبه طايي، در دهكده سناباد دژ نظامي بود، كه تاريخ پيدايش آن به پيش از اسلام مي‌رسد. اين محل بر سر راه سناباد، نيشابور ، سرخس ، توس و رادكان قرار داشته و در واقع، به عنوان راهداري، تأمين كننده امنيت راههاي آن منطقه و محل استقرار مرزبانان بوده است كه با مرگ هارون و دفن وي در اين محل، به بقعه هارونيه شهرت يافت. پس از گذشت نزديك دو سال از ورود امام به ايران و استقرار در مرو، مأمون كه از واگذاري ولايت‌عهدي به امام به انگيزه آرام كردن اوضاع و شورش‌ها و التهاب‌هاي جامعه طرفي نمي‌بندد، نهايتا تصميم هولناك و جنايت بار خويش را عملي ساخته و امام را در توس به شهادت مي‌رساند . پس از اين اقدام ، براي دور داشتن خود از هر اتهامي، از سر تزوير در سوگ امام گريبان چاك داده، پيشاپيش جنازه حضرت با شيون و گريه به عزاداري مي‌پردازد و براي تبرئه كامل خود، فرمان مي دهد امام در بقعه هارونيه و نزديك قبر پدرش دفن شود. اصل بناي داخلي تالار دارالاماره، معبد (آتشكده) بوده كه پس از دفن هارون به‌دستور مأمون تخريب و به سبك معماري خراسان، چهار ديوار ساده با ارتفاعي نسبتا كوتاه كه با گنبدي با خيز كم پوشش يافته بود، بنا و با پنهان شدن در جسد امام، بقعه هارونيه به مشهدالرضا تغيير نام يافت و مشهور شد. نخستين سنگ مضجع منوّر امام (ع)، كه هم اكنون در موزه مركزي آستان قدس رضوي نگهداري مي‌شود، سنگ مرمري است با ابعاد 40 در 30 و قطر 6 سانتيمتر. روي سنگ عباراتي مشتمل بر آيه قرآن و اسامي پيشوايان معصوم، به خط كوفي نوشته شده كه از نظر قدمت و نوع خط، حائز اهميت بسيار است. اين سنگ از اوايل قرن 6، بر مرقد منور نصب شده است و تاريخ حك شده بر سنگ، سال 516 هجري قمري را نشان مي دهد. سنگ مرقد به مرور زمان ، ارتفاع و حجم يافته، در مرحله بعد مكعبي به شكل صندوق، با حجم و ارتفاع بيشتري ساخته و بر فراز مرقد شريف قرار مي گيرد. در مرحله بعد ضريح شكل يافته و در حالي‌كه هم سنگ مرقد و هم صندوق را در خود جاي مي دهد، بر مدفن منور امام قرار مي گيرد. به‌نظر مي رسد، علت عمده اين تحول ونهايتا ساخت ضريح، دوچيز بوده است: اداي احترام، و تعظيم و توقير امام(ع)، رشد فزاينده زائران و نياز و احساس تمايل آنها به اظهار ارادت و توسل به امام، كه با دست يازيدن به ضريح مطهر، صورت خارجي پيدا مي كند. صندوق مرقد امام رضا(ع): به‌درستي نمي توان مشخص كرد كه صندوق از چه دوراني بر مرقد تابناك امام صندوق نصب شده است، پاره اي از مورخان بر اين عقيده اند كه در زمان دفن حضرت صندوقي بر مضجع نصب مي‌شود، اما نمي توان چنين نظري را به جزم پذيرفت و بر صحت آن اطمينان يافت. آنچه مسلم است، از سنه 500 هجري قمري مرقد امام صاحب صندوق بوده و تاكنون سه صندوق ساخته و بر فراز مرقد ايشان نصب مي‌شود.نخستين صندوق مرقد منور امام مربوط به سال 500 هجري قمري است؛ صندوقي چوبي با روكشي از نقره، كه انوشيروان زردشتي اصفهاني باني آن بوده است. "ابن بطوطه" گردشگر معروف جهان اسلام كه درسال 734 از توس ديدار داشته و توفيق زيارت حرم امام(ع) را يافته، حرم مطهر و صندوق آن را در كتاب تحفه‌النظار خود چنين توصيف كرده است:"ابتدا مرقد امام رضا در وسط بقعه قرار نداشت و در واقع، طواف ضريح در قسمتي دچار مشكل بود، تا آنكه در سال 1343 خورشيدي بي آنكه لطمه اي به استواري گنبد وارد آيد با برپايي يك تاق بزرگ و ايجاد دو پايه اقدام به برداشتن ديوار ميان بقعه و مسجد بالا سر كردند. بناي بقعه به طول90/10 و عرض 40/10متر در هر طرف داراي صفه اي براي ورود و خروج زائران است . از اره خرم با ارتفاع 20 سانت با سنگ مرمر و روي آن تا ارتفاع 1 متري، از كاشي هاي نفيس دوره سلجوقيان پوشيده شده است و بر آنها احاديث و نقش هاي اسليمي ديده مي شود. كتيبه روي اين كاشي ها تاريخ سال 512 ه.ق را دارد و شامل آياتي از سوره فتح است. روي كتيبه بالاي اين بخش كه از سنگ مرمر است، قصيده اي به خط نستعليق از دبير الملك فراهاني به چشم مي خورد. در سال 1275 از اين كتيبه تا انتهاي ديوارها آيينه كاري و زير طاق هر چهار ديوار حرم سوره جمعه نوشته شد. گنبد داخلي روي اين بخش و با ايجاد گوشواره ها ساخته شده و باشيوه مقرنس مزين به آيينه شده است . گنبد خارجي داراي 31 متر ارتفاع است و از كف بام با كتيبه اي بزرگ به خط عليرضا عباسي خوشنويسي شده در چهار ترنج نصب شده است. متن آن از زيارت شاه عباس و دستور تزيين حرم حكايت مي كند. روي اين كتيبه، كتيبه ديگري با خط محمد رضا امام و تاريخ 1086 خ.ق نصب شده است. داخل حرم سه محراب مربوط به قرن هفتم وجود داشته كه اينك در موزه نگهداري مي شود. درهاي حرم نيز از آثار ارزشمند هنري است؛ صندوق‌ها و ضريح‌هايي نيز در سال هاي متمادي بر روي مرقد مطهر نصب شده است. در سال 957 ه.ق به امر شاه طهماسب، صندوقي با پوشش ضخيمي از طلا روي مرقد نصب شد . پس از آن، به دستور شاه عباس، صندوق طلا كاري با كتيبه هايي از خط ثلث و نستعليق حاوي آية الكرسي و صلوات كبيره و اشعار فارسي ساخته شده است كه اكنون قسمت هايي از آن در موزه نگهداري مي شود. در سال 1311، صندوقي از مرمر ليمويي رنگ شانديز روي مرقد قرارمي دهند ودر ضريح بعدي كه در سال 1338 توسط استاد حاج محمد تقي ذوفن اصفهاني ساخته شده، از مصالحي چون نقره، طلا ،مفرغ ، آهن و چوب گردو استفاده شده است. در سال 1379 نيز ضريح جديدي با طراحي استاد فرشچيان در حرم نصب شد. بازسازي مرقد امام درسلسله‌هاي مختلف ايراني سامانيان: به روايت تاريخ، بوبكر شهمرد از پيشكاران نوح بن منصور ساماني، مشهد شهادتگاه امام هشتم شيعيان را آباد كرد. به گفته ابن بابويه، محمد بن عبدالرزاق طوسي و امير حمويه از امراي عهد ساماني در دوران حكومت خود نسبت به مرقد مطهر امام (ع) كمال ارادت و توجه را داشتند و تزئيناتي در حرم به وجود آوردند. غزنويان: يمين الدوله، سلطان محمود غزنوي، عمارت مشهد توس را كه مرقد علي بن موسي الرضا (ع) و رشيد در آن است، پس از تخريبي كه پدرش سبكتكين غزنوي در قبه به وجود آورد، از نو ساخت و بنايي زيبا بر آن بنياد نهاد، در آن عصر، سوري بن معتز، كه از سوي سلطان محمود والي خراسان بود، در تعمير و تجليل آن مكان شريف همت گماشت. سلجوقيان: امير عمادالدوله، كه مقرب پادشاهان سلجوقي بود، در اوايل قرن ششم هـ .ق.حرم را مرمت كرد. شرف الدين ابوطاهر قمي، وزير سلطان سنجر، نيز گنبد را بر فراز بقعه بنا نهاد و تركان زمرد ملك دختر، خواهر‌زاده سلطان سنجر، نيز ازاره حرم مطهر را با كاشي‌هاي نفيس سنجري با تاريخ اثني عشر و خمسمائه آراست. علاوه بر اين، ابوالحسن عراقي، معروف به دبير، از رجال و دبيران دربار غزنويان، در اوايل قرن پنجم ضمن مرمت بقعه رضوي، اقدام به ساخت مسجد بالاسر در كنار حرم مطهر كرد. خوارزمشاهيان: در اوايل قرن هفتم هـ .ق، دوران سلطنت سلطان محمد خوارزمشاه، بار ديگر ازاره حرم مطهر با كاشي هاي ممتاز، معروف به كاشي سنجري تزئين شد و اكنون اين كاشي ها با تاريخ اثني عشر و ستمائه (612) در حرم موجود است. علاوه بر اين، اطراف درِ، پيش روي مبارك، در ضلع شمالي رواق دارالحفاظ، كتيبه اي از كاشي چيني مانند ممتاز، مربوط به عهد خوارزمشاهيان تزئين شده است. در اين كتيبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (ع) تا حضرت اميرالمؤمنين (ع) نوشته شده است". تيموريان: از آثار مهم اين دوره، بناي با شكوه مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق تاريخي دارالحفاظ و دارالسياده است. مدرسه پريزاد، مدرسه دو در و مدرسه پيشين بالاسر كه متصل به ضلع غربي دارالسياده بوده و اكنون جزء رواق دارالولايه به شمار مي آيد نيز به همين دوره مربوط مي‌شود. اين بناها مربوط به دوران حكومت شاهرخ بن امير تيمور گوركاني است. از ديگر آثار عهد تيموري، ضلع جنوبي صحن انقلاب است كه به همت امير عليشير نوايي، وزير سلطان حسين بايقرا، آخرين امير تيموري، در فاصله سال هاي 885-875 هـ .ق.ساخته شد. عهد صفويه: در دوره صفويه نيز اقداماتي در حوزه حرم مطهر انجام گرفت؛ از جمله اينكه شاه طهماسب صفوي به سال 957 هـ .ق.اقدام به تهيه نخستين ضريح مرقد منور كرد و در سال 932 هـ .ق.براي نخستين بار گنبد را به طلا آراست. علاوه بر اين، ايوان امير عليشير و گلدسته كنار گنبد را نيز طلا كاري كرد. در زمان شاه عباس، صحن انقلاب وسعت يافت و اضلاع شرقي و شمالي و غربي آن، با ايوان‌ها و حجره‌ها ساخته شد و شاه عباس دوم، اقدام به تعمير و كاشي كاري آن كرد. در سال 997 هـ . ق. كه عبدالمؤمن خان ازبك اموال آستان قدس رضوي و طلاهاي گنبد منور را به غارت برد، شاه عباس اول در سفري به مشهد، دوباره گنبد را طلاكاري كرد. اين كار در سال 1016 هـ.ق. پايان يافت. جريان آمدن شاه عباس و طلاكاري گنبد به خط ثلث و خطاطي عليرضا عباسي در كتيبه كمربندي گنبد مكتوب است. شاه سليمان صفوي نيز به تعمير رواق دارالسياده و طلاكاري دوباره گنبد، كه در زلزله سال 1084 هـ.ق. آسيب ديده و فروريخته بود، اقدام كرد. طلاكاري گنبد درعهد شاه سليمان، بر چهارترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامي كتيبه شده است. رواق هاي توحيد خانه، گنبد الله وردي خان و گنبد حاتم خاني نيز از آثار عهد صفويه است. پس از پيروزي انقلاب اسلامي: افزايش تصاعدي زائران و نبود گنجايش فضاهاي باز و سرپوشيده حوزه حرم و رواقهاي موجود و دشواري آمد و رفت انبوه زائران، سبب شد كه پس از پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي ضمن در نظر گرفتن مسائل اجتماعي، فرهنگي، زيارتي و خدماتي، بهترين و آرام ترين فضاهاي لازم براي زيارت و نيايش زائران گرامي حضرت فراهم شود. با عنايت توليت آستان قدس رضوي، روند احداث فضاهاي زيارتي، فرهنگي و خدماتي به سرعت افزايش يافته و در سال هاي اخير، حجم عمليات اجرايي، افزون بر 5 برابر بناهاي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي است. زيربناي اماكن در مدت 12 قرن حدود 12 هكتار بود، در صورتي كه از پيروزي انقلاب اسلامي تا كنون به 60 هكتار رسيده است. نگاهي به ضريح مرقد امام رضا(ع): ضريح از جمله مظاهر باشكوه معنوي و نمادهاي ممتاز هنري و فني آستان مقدس رضوي است. تاكنون 5 ضريح ساخته و بر مضجع شريف نصب شده است كه به توصيف مختصر آنها مي پردازيم: ضريح اول: ضريحي بوده چوبي، با تسمه هاي فلزي و پوششي از صفحات طلا و نقره كه در زمان شاه طهماسب صفوي، يعني در سال 957 هجري قمري ساخته و بر روي صندوق چوبي مضجع منور نصب مي شود.در سال 1311، همزمان با تعويض صندوق به دليل فرسودگي پايه ها، ضريح برچيده شده و پوشش طلا و نقره و جواهرات آن از چوب‌ها جدا و به خزانه آستان قدس انتقال مي يابد. ضريح دوم: ضريحي بوده فولادي و مرصع، معروف به ضريح نگين نشان كه در سال 1160 به دستور شاهرخ، فرزند رضا قلي ميرزا، نوه نادرشاه، ساخته و به وقف، برفراز مرقد شريف نصب مي شود.ضريح فولادي يا ضريح نگين نشان، سقف نداشته، پنجره ها و شبكه‌هاي چهار طرف آن داراي گوي وماسوره اي ‌است كه با بيش از 2هزار نگين‌ كوچك ياقوت و زمرد تزيين شده است كه به دليل وضعيت ويژه اين ضريح، به عين كتيبه آن اشاره مي‌شود: «نياز رحمت ايزد مستعان، و تراب اقدام زوار اين آستان ملك پاسبان، سبط سلطان نادر شاه الحسيني الموسوي الصفوي، بهادرخان بوقف و نصب اين ضريح و قبه‌هاي مرصع چهار گوشه ضريح مقدس مبارك موفق شد.( سنه 1160قمري) » درزمان توليت ميرزا سعيد خان براي مصونيت نذورات داخل ضريح، شبكه و پوشش طلايي، روي ضريح منور قرار مي‌گيرد، و بدين ترتيب سقف آن پوشش مي‌يابد. اين ضريح به دليل وقف دائمي آن تا پيش از آغاز عمليات جايگزيني و نصب پنجمين ضريح بر مضجع شريف وزير ضريح پيشين قرار داشت.در عمليات اخير، محل نصب اين ضريح تغيير يافت و به بخش پاييني حرم مطهر منتقل شد. ضريح سوم: در عصر پادشاهي فتحعليشاه قاجار، ضريحي فولادي و ساده به ابعاد 3 در 4 و ارتفاع 2 متر ساخته و روي ضريح نگين نشان (ضريح دوم) نصب مي‌شود.سقف اين ضريح با چوب‌هاي طلا كوب پوشش يافته و در پايين ضريح نيز دركوچك مرصعي قرار داشته است. به دليل كوچكي و نامناسب بودن اين ضريح، پس از مدتي برداشته شده و به جاي آن، ضريح چهارم نصب مي‌شود. درحال حاضر اين ضريح در موزه مركزي آستان قدس رضوي در معرض تماشاي بازديد كنندگان قراردارد. ضريح چهارم: ضريح ملمع يا ضريح طلا و نقره، معروف به شير و شكر است. اين ضريح در سال 1338 بر روي ضريح نگين نشان يا ضريح دوم نصب مي شود.طراحي اين ضريح توسط مرحوم استاد حافظيان انجام يافته و زير نظر ايشان، كار اجرا و قلمزني به دست مرحوم استاد هنرمند حاج محمد تقي ذوفن اصفهاني صورت گرفت. اين ضريح با 05/4 مترطول و 06/3 متر عرض و 90/3 ارتفاع و 14دهانه به نشان 14 معصوم بوده است. علاوه بر بهره برداري از طلا و نقره و جواهرات خزانه آستان قدس رضوي ارادتمنداني به اهل بيت اعم از ايراني و غير ايراني با اهداي هدايايي در ساخت ضريح نقشي را عهده دار شده اند.در چهار گوشه ضريح، چهار خوشه انگور به‌ عنوان نمادي از نحوه شهادت حضرت قرار داشت. بالاي كتيبه، سوره مباركه «يس» و بر لب ضريح 44 برگ از نقره ملمع ميان 44 گلدان ملمع نصب شده بود كه بر روي صفحه مدور و محدب هر يك از آنها اسمي از اسماء الحسناي الهي به طور برجسته، به خط ثلث و به رنگ سفيد در زمينه لاجوردي مكتوب بود. ضريح پنچم: فرسودگي پايه‌ها و ستون‌ها و ساييده شدن پنجره‌ها و شبكه‌هاي اطراف آن تعويض ضريح را ضروري كرد و به همين دليل در زمستان سال 79، ضريح برچيده شده و مقرر شد به همان صورت پيشين ساخته و آراسته شده و با استقرار در موزه مركزي آستان قدس رضوي در معرض بينندگان قرار گيرد. به دستور حضرت آيه الله واعظ طبسي، از سال 1372 مطالعات و بررسي‌هاي مقدماتي ساخت ضريح آغاز، و در پي آن طرح‌هاي متعددي از سوي هنرمندان نامي كشور ارائه و در پايان، توفيق طراحي ضريح به استاد نگارگري كشور، جناب آقاي فرشچيان رسيد.ضريح مطهر جديد، اضافه بر ابتناء بر مباني هنر اصيل ايران اسلامي، در عين حال نماد و مظهر كلي از اسلوب‌هاي معماري و جلوه‌هاي ناب هنري مجموعه حرم مطهر و اماكن متبركه رضوي است. در اطراف ضريح مطهر به نشانه چهارده معصوم 14 دهانه به شكل محراب طراحي و اجرا شده است. سير نقش‌ها و جهت قوس‌هاي آن يكديگر را همراهي و تكميل كرده و مدار يگانه آنها كه در پايان به مركز و نقطه واحدي مي رسد، تداعي كننده اصل اصيل عرفاني مشاهده وحدت در كثرت و كثرت در وحدت بوده و مبدائيت ذات باريتعالي و قائميت و بازگشت پذيري كائنات و ممكنات را متجلي مي سازد. نگاهي به گنبد و ايوان‌هاي حرم رضوي: مشخص‌ترين نماد و نشانه مضجع شريف رضوى (ع) گنبد زراندود آن است كه از دوردست هاى شهر قابل رؤيت بوده، سلام و درود بيكران مجاوران و زائران حضرتش را نثار مدفن پاك آن امام همام مى كند. بي اغراق مى‌توان گفت نخستين تصوير و خاطره‌اى كه همگان با شنيدن نام "مشهد" در ذهنشان مى‌نشيند، تصوير طلافام همين گنبد است كه آرزوى زيارت آستان منوّرش را در يادها زنده مى‌كند. نخستين گنبدى كه بر فراز مزار قدسى حضرت ساخته شد ، به امر سلطان "سنجر سلجوقى" (511 – 552 هـ ق) و از سوي وزير وى ، شرف الدين قمى و مساعدت گروهى ديگر از سرشناسان، در آغاز قرن 6 هجرى بنا شده و به نقل مورخان، از كاشى بوده است. درعهد صفويان و در روزگار شاه طهماسب صفوى خشت‌هاى نفيس كاشى روى گنبد به خشت‌هاى طلا مبدّل شد. پس از غارت خشت هاى طلاى گنبد در شورش ازبك ها، به دستور شاه عباس صفوى و در فاصله سال‌هاى 1009 – 1016 ه. ق. كه وى پياده از اصفهان به مشهد آمد، تجديد بنا و طلاكارى مجدد گنبد صورت گرفت. اكنون، قبر مطهر امام رضا (ع) دو گنبد دارد: اول، همان گنبد نخستين كه قرن‌ها از ساخت آن مى‌گذرد و از درون حرم ، سطح مقعر و مقرنس آن پيداست –و دوم گنبد فعلى كه به دستور شاه عباس دوّم بر روى گنبد اول قرار گرفت . ارتفاع گنبد خورشيد مثال رضوى (ع)، از كف حرم تا اوج محدب آن بيش از 31 متر است. در مجموعه قديمى آستان قدس رضوى دو مناره وجود دارد كه يكى از آنها نزديك گنبد مطهر و ديگرى مقابل آن و بالاى ايوان عباسى (صحن انقلاب) واقع شده است. هر دو مناره روكش طلا دارند و جلوه‌اى شكوهمند به بارگاه حضرت بخشيده اند. احتمال مي رود مناره نزديك گنبد هم‌زمان با بناى خود گنبد ساخته شده و از آثار قرن 6هجرى است؛ چه، در آن زمان معمول بوده كه در كنار گنبد، مناره اى هم ساخته شود. شاه طهماست صفوى در قرن 10 مناره مذكور را مرمّت و طلاكارى كرد. پس از وي نادرشاه افشار، هنگامى كه ايوان اميرعلى شير نوايى را تذهيب مى كرده، مناره گنبد را نيز تجديد طلا نموده است. دومين مناره، روى ايوان عباسى است و از ديگر آثار عهد نادرى به شمار مى‌رود. با اينكه فاصله دو مناره زياد است، اما كسانى كه از سمت جنوب اماكن متبركه (خصوصاً خيابان امام رضا ) به سوي حرم مى‌آيند، چنين مى‌پندارند كه گنبد مطهر ميان دو مناره قرار گرفته است. معلوم نيست كه بانى و معمار آن، منظور خاصى از بناى اين چنينى مناره داشته يا طبيعت كار اين‌طور درآمده است. ايوان جنوبى يا ايوان طلا : اين ايوان كه در شمال دارالشكر و دارالشرف قرار دارد، يكى از مسيرهاى تشرّف به داخل حرم مطهر بوده و از زيبايى و عظمت خاصى برخوردار است. سطح ديوارها و سقف اين ايوان، همه از خشت هاى طلا ساخته شده است كه 3 در از 4 در زرين آن به سه رواق دارالشكر، دارالشرف و توحيدخانه باز مى شود و در چهارم به طبقه بالاى صحن انقلاب راه دارد. اين بناى باشكوه، توسط امير على شير نوايى، وزير سلطان حسين بايقرا در قرن 9 ه. ق. ساخته شده و ظاهراً در دهه 875 تا 885 ه. ق. بنا شده است و گاه به نام سازنده آن (امير على شير نوايى) خوانده مى شود. شايان ذكر آنكه چون سطح ايوان را نادرشاه افشار در سال 1145 هـ .ق طلاكارى كرده ، به ايوان نادرى نيز معروف است. اين ايوان بيش از 21 متر ارتفاع دارد. ايوان شمالى يا ايوان عباسى: اين ايوان از بناهاى شاه عباس صفوى است و از همين رو، به ايوان عباسى معروف شده است. ايوان عباسى در ضلع شمالى صحن انقلاب قرار دارد و بخش خارجى آن به بست شيخ توسى منتهى مى شود. بر فراز اين ايوان يكى از دو مناره طلاى حرم مطهر قرار دارد كه اصل بنا و تذهيب آن را به دوره نادرشاه افشار نسبت مى دهند. ارتفاع ايوان و مناره فرازين آن از كف صحن به ترتيب بيش از 22 و 40 متر است. ايوان غربى يا ايوان ساعت : در شرق بست شيخ توسى، ايوان غربى صحن انقلاب قرار دارد كه به ايوان ساعت (يا زيرساعت) هم مشهور است. اين سردر تاريخى و مرتفع، در اصل متشكل از دو ايوان بوده كه ايوان داخلى آن در سمت صحن و ايوان خارجى به سمت بست شيخ توسى و متصل به آن است. ايوان‌ها كه بنا بر نقل تاريخ توسط شاه عباس صفوى ساخته شده اند، در هر دو سمت خود مزيّن به كتيبه ها و كاشى هاى معرق بوده و بيش از 24 متر بلندى دارند. بر سر در ايوان، ساعت بزرگى وجود دارد كه در زير آن گنبد كوچك و ظريفى از چهارسو ديده شده، به وضوح وقت را مى نماياند. به طور كلى برج‌هاى دو گانه ساعت كه يكى در اين صحن و ديگر در صحن آزادى قرار دارد، از بلندترين اماكن آستان قدس به شمار مى روند. ارقام و عقربه هاى آنها براى همگان قابل مشاهده و خواندن است و در فواصل زمانى معين (يك ربع به يك ربع) با طنين زنگ‌هاى مختلف، وقت را اعلام مى كنند. در گذشته كه مشهد كوچك و محدود بوده، زنگ ساعت ها در همه نقاط شهر شنيده مى شده است و مردم، اوقات شب و روز خود را با آن تشخيص مى داده، علاوه بر اين چون در آن ايّام هنوز ساعت همگانى نشده بود و تنها تعداد انگشت شمارى از مردم ساعت به دست داشـتند، سـاعت هاى آسـتان قـدس رضـوى تنها ساعت هاى عمومى مشهد به شمار مى رفت. تاريخ نويسان درباره پيشينه ساعت در حرم مطهر، اطلاع دقيقى ندارند، اما براى آنها مسلم است كه حرم مطهر رضوى در زمان صفويان داراى سـاعت بـوده و هـم اكـنون نـيز دو ساعت كه قدمت ساخت آنها به عهد صفوى مى رسد، در موزه آستان قدس نگهدارى مى شود. گفته مى شود ساعتى كه اينك بر فراز ايوان غربى صحن انقلاب قرار دارد، اداى نذر بيمار صعب العلاجى است كه پس از سلامت و بهبودى در سال 1327 هجرى شمسى به آستان امام هشتم (ع) تقديم كرده است. ايوان شرقى يا ايوان نقّاره خانه : اين سردر بسيار مجلّل، در ضلع شرقى صحن انقلاب واقع شده و همچون ايوان غربى در اصل از دو ايوان تشكيل يافته است. سردر داخلى آن مقابل صحن و سردر خارجى آن مقابل بست شيخ حر عاملى قرار دارد. بناى اين ايوان توسط شاه عباس صفوى و با ارتفاع 26 متر نهاده شده است. بر بلنداى آن ساختمان زيبا و استوار نقّاره خانه چشم اعجاب و تحسين زائران و سياحان را به خود جلب مى كند و از همين رو، به ايوان نقّاره خانه نيز معروف شده است. نواختن نقّاره، از زمان‌هاى دور در آستان قدس رضوى معمول بوده ، اما فلسفه و مبدأ آن، كه چرا و از چه زمانى آغاز شده و به صورت يك سنّت درآمده، معلوم نيست. تنها از آثار مورخان و تاريخ نويسان چنين برمى آيد كه در قرن 9 و 10 هجرى نقّاره نواخته مى شده و حتى در حرم جايى هم به نقاره زنان اختصاص داشته كه به بلندبودن و رفعت آن نيز اشاره شده است. شكى نيست كه نقّاره زني، از كاخ ها و قصرهاى سلاطين به بارگاه ملكوتى حضرت رضا(ع) راه يافت. در عصر حاكمان و اميران گذشته، نقاره چيان، طبالان و شيپورزنان اقامت يا حركت موكب شاهان و نيز احضار يا ترخيص رعايا را با نواختن اعلام مى داشتند كه همين دليل حاكميت و قدرت دربار به شمار مى رفته است. شايد به همين دليل نقّاره زدن در بارگاه منوّر رضوى معمول شده كه حضرتش مقام ولايتعهدى داشته و نيز داراى جلالت و فخامتى لاهوتى و برتر از همه شاهان و نواخته شدن نقّاره ها گواه شكوه حرم سلطانيش است. امروزه نواختن نقاره، براي آگاهى از نزديك شدن پايان وقت نماز است كه در طول سال به جز ايّام محرم و صفر و ديگر ايّام سوگوارى، همه روزه در دو نوبت، 10 دقيقه پيش از طلوع و غروب آفتاب نواخته مى شود. علاوه بر آن، در شب‌هاى عيد پس از نماز مغرب و عشا و روزهاى عيد، زمان تحويل سال نو و اعلام عيد فطر و سحرهاى ماه مبارك رمضان نيز نواخته مى شود. ساختمان نقّاره خانه كه يكى از زيباترين ابنيه آستان قدس است، دو طبقه دارد كه طبقه زيرين آن جاى گذاشتن طبل ها، شيپورها و لوازم ديگر است و در طبقه بالايى نقّاره زنان مستقر مى شوند. غالباً نقّاره زنان هفت نفرند كه سه تن از ايشان بر طبل ها مى كوبند و چهار تن ديگر در شيپورها مى دمند. گفته مى شود ايشان نام مبارك «رضا» يا عبارت «مولا رضا» را در شيپورها مى دمند. هنگام نقّاره، زوّار و على الخصـوص كودكـان در صحن مبارك اجتماع مى كنند و به اين منظر زيبا و فرح بخش مى نگرند. سنگ مرقد: قديمي‌ترين سنگي كه بر مزار حضرت رضا (ع) ديده شده، سنگ مرمري با ابعاد 40 در 30 و قطر 6 سانتي متر در اوايل قرن 6 بر مزار امام (ع) نصب شده است. اين سنگ از نفايس بسيار ارزشمند موزه آستان قدس رضوي بوده كه خط آن كوفي شكسته است و از نظر تاريخي اهميت فوق العاده دارد. سه كتيبه در حاشيه سنگ و يك كتيبه در سطح محرابي شكل آن نقش بسته است. دومين سنگ مرقد امام (ع) ظاهراً سنگي از جنس مونسار (مرمر سفيد آهكي) است كه به جاي آن بر مزار امام (ع) جاي داشته، آگاهي چنداني از چگونگي آن به دست نيامده است. سومين سنگ مزار حضرت، سنگي مرمر بسيار ممتاز از معدن توران پشت يزد است. اين سنگ به رنگ سبز چمني با ابعاد 20/2 در 10/1 و قطر يك متر و وزن 3600 كيلوگرم، كه همزمان با تعويض و نصب ضريح پنجم در سال 1379 هـ .ش. در حرم مطهر درون ضريح بر مزار مرقد امام (ع) نصب شده است. سنگ پيشين مضجع شريف امام (ع) از نظر قدمت و آسيب ديدگي همزمان با تعويض و نصب ضريح جديد با حضور مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه‌اي (مُدّظله العالي) تعويض شد و به جاي آن، سنگ جديد با محتواي الهام بخش هنري و آيات الهي، بر مضجع نوراني امام (ع) نصب شد.بر سطح اين سنگ جديد، علاوه بر كلمات مقدس و الهام بخش، تاريخ ولادت و شهادت امام هشتم (ع) نقش بسته است. سقاخانه حرم: در ميانه صحن انقلاب، سقاخانه‌اي قرار دارد كه يك گنبد طلايي روي آن ساخته شده و به سقاخانه اسماعيل طلايي معروف است. اين سقاخانه داراي ساختماني هشت ضلعي بوده و زائران آب آن را به عنوان آبي متبرك مي آشامند. در ميان مورخان، مشهور آن است كه اين بنا به دستور نادر شاه افشار و توسط شخصي به نام اسماعيل طلايي ساخته شده و سنگ مرمر يك پارچه آن را هم نادرشاه از هرات آورده است. مسجد گوهرشاد: مسجد پر اجلال گوهرشاد، از باشكوه ترين و زيبا ترين مساجد ايران اسلامي است، كه از سال 797 هجري قمري همچنان در كنار مضجع شريف امام ابوالحسن الرضا (ع) استوار ايستاده است.معماران و هنرمندان چيره دست و خلاق عصر بانوي آبادگر يعني گوهرشاد، تمام نبوغ و توان فني و هنري خود را در ساخت اين عبادتگاه باشكوه به كار گرفته و از خود اثري به يادگار گذاشته اند كه هر بيننده را مفتون و مجذوب جلوه هاي بديع خويش مي سازد. ذكر اين نكته بجاست كه مساجد ايران اسلامي به داشتن ايوان هاي بلند، با طاق هاي خوش تركيب و خوش نقش و كاشيكاري هاي بسيار نفيس معروفند و اين وجه امتياز مساجد ايران با ديگر مساجد در جاي جاي جغرافياي جهان اسلام است. مسجد جامع گوهرشاد نمونه كامل و برجسته هنر ايراني است. تمام خصوصيات و ويژگي هاي معماري سنتي در آن به كار رفته و به خصوص ايوان بزرگ مسجد يعني ايوان مقصوره به گونه اي زينت يافته كه اضافه بر ايجاد احساس آرامش و نشاط، نماز گزار و نيايشگر را در جهاني مرموز و ماورآيي به پرواز درآورده، غرق در جذبه هاي عرفاني مي سازد. مسجد گوهرشاد مربع شكل و ابعاد آن 65/51 در 30/56 و افزون بر 9410 متر مربع مساحت دارد. مسجد داراي چهار ايوان و هشت شبستان كوچك و بزرگ است. دو شبستان بزرگ در دو طرف ايوان مقصوره و هر يك داراي چهل ستون كه بر آنها طاق هاي ضربي به سبك تيموريان زده شده، در دو طرف ايوان شرقي دو شبستان و در دو سمت ايوان شمالي نيز دو شبستان كوچك ديگر واقع است.